विधवा र पुनर्विवाह

काठमाडौ, २०६६ पुस २ - राज्य पुनर्संरचानाको कुरो उठेको बेला हरेक जातजातिका समुदायले आफ्नो हक अधिकारलाई संविधानमा समेट्नुपर्ने कुरामा जोड दिइरहेका छन् । हिमाली, पहाडी, मधेसी र थारूलगायतका समुदायले आ-आफ्नो पहिचान छुट्टै बनाउन खोजिरहेको देखिन्छ । राजनीति गर्नेहरू यही मुद्दालाई उठाएर आफूलाई स्थापित गर्न चाहन्छन् । तर हाम्रो सामाजिक र आर्थिक समस्या के हो भनेर ठम्याउनेतर्फ कसैले ध्यान दिंँदैनन् । सामाजिक समस्याले सबभन्दा बढी प्रताडित बनेका मधेसी महिलाहरूका बारेमा हाम्रा मधेसवादी दलहरूलाई कहिल्यै सोच्ने फुर्सद मिलेन । मधेसी महिलाहरूको सामाजिक अवस्था त्यति राम्रो छैन । उनीहरू राज्यको पहुँचबाट अपहेलित मात्रै भएनन् रूढीवादी परम्परा र अन्धविश्वासले सधैँभरि पछाडि परिरहे । पुरुषहरूबाट हिंसाको शिकारमा परिरहेका उनीहरूप्रति गरिने व्यवहार तल्लो स्तरको हुन्छ । मधेसमा अझै पनि धेरै सामाजिक पीडाहरू छन्, जसबाट महिलाहरू बढी प्रताडित छन् । पहाडी समुदायका केही महिलाहरू शिक्षाबाट वञ्चित हुनु नपरेका कारण माथि उठ्न सके तर मधेसी समुदायका अधिकांश महिलाहरू शिक्षित हुन पाएनन् । मधेसमा अहिले पनि छोरीलाई पढाउनुपर्छ भन्ने मानसिकता छैन । जब मान्छेले पढ्न पाउँदैन तब ऊ हरेक कुराबाट वञ्चित हुन्छ । यहाँ महिलामाथि गरिने व्यवहार मानव सरहको छैन । शरीरले सकोस् या नसकोस् बिहेपछि उसले घरको सम्पूर्ण काम गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ । सिंगो परिवारले नै महिलालाई घरको अधिकांश काम गर्न लगाउँछ । यस अवस्थामा श्रीमान्को मृत्यु भएमा उसले जिन्दगीभर दुःखैदुःखमा बाँच्नुपर्छ । विधवा हुनुपर्दाको अवस्था उसका लागि अभिशाप हो । समाजमा विधवा महिलालाई अर्को बिहे गर्ने अधिकार दिइएको हुँदैन । यो महिलाप्रति गरिने एक किसिमको दुव्र्यवहार हो । विधवा भएर बस्नुपर्दाको पीडा पर्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ । विधवा महिलालाई कुनै पनि शुभकार्यमा सहभागी गराइँदैन । विवाह, व्रतबन्ध, पूजाआजामा उनीहरू लुकेर बस्नुपर्ने हुन्छ । हेर्न पनि बन्देज लगाइन्छ । कहीँ जान आउन पनि उनीहरूलाई गाह्रो हुन्छ । मधेसमा विधवाले बिहे गर्न नहुने परम्पराको विरोध गर्नेहरू अहिले अगाडि आएका छन् । पहाडी समुदायका महिलाहरूमा यस किसिमको चेतना जागृत भइसकेको छ । उनीहरू विधवाले टीका, चुरा, पोते, सिन्दुर र रातो बस्त्र लगाउन नपाइने नियमको विरोध गर्दै लगाएरै हिँड्न थालेका छन् । यस किसिमको अभियानै चल्न थालेको छ । जब एउटी महिला रातो लुगा, टीका, चुरा, पोते र सिन्दुर लगाउन वञ्चित हुन्छिन् तब उनले आफ्नो सम्मान, प्रतिष्ठा गुमेको महसुस गर्छिन् । विधवालाई धन सम्पत्तिजस्ता हक अधिकारबाट पनि वञ्चित गरिन्छ । विधवालाई समाज र परिवारले हेला गर्ने हुनाले उनीहरू जहिले पनि आफू एक्लो भएको महसुस गर्छन् । घरपरिवार र समाजबाट हेपिएपछि पहाडी समुदायका विधवाले अधिकार प्राप्तिका लागि एकल महिला अभियानको गतिविधि चलाएका छन् । उनीहरूले विधवा महिलाको पुनः विवाह, रातो टीका, चुरा, पोते र सारी लगाउने कार्यक्रम गर्दै आएका छन् । सधैँभरि एक्लै बस्नुपर्दाको पीडा ज्यादै दर्दनाक हुन्छ त्यसैले विधवाले पुनर्विवाह गर्न पाउनुपर्छ भन्ने माग महिलाहरूले उठाइरहेका छन् । राज्यले पनि एकल महिलालाई बिहे गर्नेलाई ५० हजार दिने घोषणा गरेको छ । तर यस कुरामा मधेसी महिलाहरू भने अझै पछाडि छन् । अहिले पनि मधेसी महिलाहरूले पतिको मृत्युपछि रंगहीन जीवन बिताउनुपरेको छ । कति यस्ता महिला जो सानैमा बिहे भई ३/४ वर्षपछि विधवा भएका छन् । रूढीवादी परम्परा र संस्कारले सिंगो समाजलाई असर पारिरहेको छ । २१ औं शताब्दीमा पनि बाँचिरहेको यस्तो संस्कारको अन्त्य हुनुपर्छ । अहिलेको माग भनेको विधवाले पनि पुनर्विवाह गर्न पाउनुपर्छ भन्ने हो । यसका लागि राज्यले विधवा महिलाहरूको हक अधिकारका लागि केही व्यवस्था गर्नु जरुरी छ । यस्ता रूढीवादी कुराहरूलाई त्यागेर एक कदममाथि उठी विधवा महिलाहरूलाई सम्मानजनक तरिकाले बाँच्न दिनुपर्छ । उनीहरूका इच्छा र आकांक्षामाथि कसैले पनि हस्तक्षेप गर्नुहुँदैन । अब मधेसी महिलाहरूमा पनि यस किसिमको चेतना जागृत हुनु जरुरी छ । विश्वका कुनै पनि मुलुकमा यस्तो परम्परा छैन, त्यसैले अब विधवाले बिहे नै गर्नुहुँदैन भन्ने मानसिकता हट्नु सान्दर्भिक छ ।